مفردات است . اگر جملات قرآن و روابط ميان آنها را نيز در نظر آوريم ، با اندكى تسامح علوم قرآن عددى خواهد شد غير قابل شمارش كه تنها خداوند بدان آگاه است . « 1 » اين سخن سيوطى و ابن العربى را البته با تكلف بسيار در تأويل و توسع مىتوان بر اين حمل كرد كه مراد از علوم ، هر آن علمى است كه قرآن بر آن دلالت دارد اعم از آنكه مدون باشد يا نباشد ، دلالت قرآن بر آن‌ها صريح باشد يا به اشاره ، بلاواسطه باشد يا با واسطه . اما اگر منظور ايشان صراحتا علوم مدون باشد پذيرش و اثبات چنين عقيده‌اى ممكن نيست . قرآن كتاب هدايت و معجزه نظر صحيح در اين موضوع آن است كه قرآن كتاب هدايت و معجزه است و به اين دو منظور نازل شده است و در اين دو زمينه سخن مىگويد و بدان‌ها راهنمايى و دلالت مىكند . بنابراين ، همهء علومى كه از حيث قرآن بودن قرآن و يا هدايت و اعجاز آن به قرآن مرتبط باشند جزو علوم قرآن به شمار مىروند و اين امر در علوم دينى و عربى آشكار است . اما علوم تجربى ، معارف و دست‌آوردهاى علمى بشر و دانش‌هاى پيدا و ناپيدا مانند هندسه و حساب و هيئت و ستاره‌شناسى و اقتصاد و جامعه‌شناسى و علوم طبيعى و شيمى و جانورشناسى و گياه‌شناسى و . . . كه وضع شده يا خواهند شد به گونه‌اى مشخص و مدون در قرآن ياد نشده‌اند ؛ زيرا هر چند قرآن ، به ويژه به هنگام نياز ، مسلمانان را به تعلم و كسب مهارت در علوم مختلف ترغيب مىكند ، براى بيان نظريه‌اى علمى يا فىالمثل قاعده‌اى هندسى نازل نشده است . همچنين علم هندسه نيز به منظور شرح آيات و قرآن و بيان اسرار آن تأسيس نشده است . همين حقيقت در مورد ساير علوم و نسبت آنها با قرآن صادق است . گفتيم علىرغم تحريص قرآن به فراگيرى علوم مختلف ، شايسته نيست آن‌ها را جزو علوم قرآن به شمار آوريم ، زيرا ميان علومى كه قرآن در فرامين عام يا خاص به فراگيرى آن‌ها دعوت مىكند با علومى كه ما را به مسائل و احكام آن رهنمون مىسازد يا مسائل و احكام و مفردات آن در خدمت فهم قرآن قرار

--> ( 1 ) . الإتقان فى علوم القرآن ، جلال الدين سيوطى ، ج 1 نوع پانزدهم : 356 . نقل با اندكى تصرف در لفظ .